1960’ların Mutfağından Silinen 9 Efsanevi Alet: Bugün Kimse Kullanmıyor
1960’ların her mutfağında taht kuran fondu seti, perkolatör, duvar tipi kene açarı ve el çırpıcısı gibi 9 efsanevi aletin neden tarihe karıştığını inceliyoruz.
1960’ların her mutfağında taht kuran fondu seti, perkolatör, duvar tipi kene açarı ve el çırpıcısı gibi 9 efsanevi aletin neden tarihe karıştığını inceliyoruz.
1960 mutfağının ortak paydası “şarj edilemez, programlanamaz, sadece tek iş yapan” mekanik cihazlardı. Bugünün çok fonksiyonlu cihazlar (örneğin bir mutfak robotu hem kıyır, hem çırpar, hem pişirir) o dönemde her iş için ayrı bir makine gerektiriyordu. Bu da tezgahların dolup taşmasına ve depolama sorunlarına yol açmıştı. İşte o günün “vazgeçilmezi”, bugünün “antalya” olan 9 alet:
Mutfağın duvarına vidalanan, keneyi yerleştirip kolu indirerek açan bu devasa aletler, 60’ların statü sembollerindendi. Bugün el açarları veya küçük manyetik modellerin yerini almasıyla, bu devasa cihazlar sadece “retro” dekorasyon objesi kaldı.
1960’larda bir davet partisinin vazgeçilmeziydi. Alçak bir ocak üzerinde peynir veya çikolata eritip, uzun çatallarla ekmeği batırma ritüeli o dönemde “modernlik”ti. Günümüzde hem temizlik zorluğu hem de sağlıklı beslenme trendleri (yağlı/sıvı peynir tüketimi) bu setleri رفوف (rafların) derinliklerine itti.
Su kaynayınca buhar basıncıyla kahve telvesi üzerinden sürekli dolaşan perkolatörler, o dönem kahve demlemenin tek yolu muydu? Evet. Ama “aşırı demleme” (over-extraction) yüzünden kahveyi acıtatıyordu. 1970’lerde filtre kahve makinelerinin (drip coffee) ve sonrasında espresso makinelerinin/geleneksel Türk kahvesi/Fransız presi gibi yöntemlerin yaygınlığı perkolatörü tarihe karıştırdı.
Bayramlarda, düğünlerde veya Yılbaşı hindi/kuzu kesimi için çekilen bu alet, iki sert bıçağın birbirine göre ileri-geri hareket ettiği, ciddi bir gürültü ve titreşim yaratan bir cihazdı. Bugün keskin bir şef bıçağı ve tahta bir kesme tahtası, hem daha hassas hem de çok daha sessiz bir çözüm sunuyor.
İki telin dişli sistemle döndüğü, yumurta beyazını köpürtmek için kol kaslarını yoran bu alet, 1960’ların “mikseri”ydi. Hand mixer (el mikseri) ve sonrasında stand mikserlerin (KitchenAid tarzı) evlere girmesiyle, bu mekanik çırpıcı çocukların oyuncağı veya dekorasyon malzemesine dönüştü.
1960 ABD mutfağının (ve dolayısıyla etkisi altındaki dünya mutfağının) en renkli kabusu buydu. Meyve suları, sebze hatta et sularıyla doldurulan, sallayan, renkli kalıplar (balina, küre, çiçek formları) o dönem “şık sunum” anlamına geliyordu. Günümüzde jelatin tüketiminin azalması ve estetik anlayışın değişmesiyle bu kalıplar tamamen unutuldu.
Cam şişe, metal başlık ve CO2 kapsülüyle evde gazlı su/soda üreten bu sistem, o dönem “ekonomik ve pratik”ti. Bugün su arıtma cihazları, sodastream benzeri modern sistemler ve marketlerin her köşesinde bulunan ucuz gazlı su şişeleri bu aletin işlevselliğini sıfırladı.
Boş metal kutuları (ton balığı, konserve domates) çöp kutusunda daha az yer kaplaması için duvara montajlı bir kol ile ezmek için kullanılırdı. Geri dönüşüm bilinçlerinin olmaması ve çöp hacminin azaltılması adına bir “çözüm”dü. Günümüzde geri dönüşüm sistemleri ve kompakt çöp kutuları bu aletin gerekçesini ortadan kaldırdı.
Buzdolabı dondurucusu yokken, dışarıda bir metal kavanozun etrafına buz ve tuz doldurup, içine karışımı koyup el kolu ile saatlerce çevirerek dondurma yapan bu makineler, aile emeklerinin ürünüydü. Kendi kendine dönen, kompresörlü modern dondurma makineleri (ve tabii ki market rafları) bu nostaljik emeği emekliliktir.
Bu aletlerin kaybolması sadece teknolojik ilerlemenin sonucu değil; kadınların ev içi iş yükünün azaltılması, su/elektrik verimliliği standartlarının değişmesi ve “az daha çok” (minimalist) yaşam felsefesinin yaygınlaşması sonucudur. Bugün bu aletlerden birininizin varsa, mutfağınızda değil, vitrinizde yer alıyor olmalı.
