TBMM Çevre Komisyonu 5199 sayılı kanun değişikliğini onayladı; Dalaman barınağı krizinin uluslararası yankısı, Krefeld yangını güvenlik standartlarını ve uzay bilimlerindeki hayvan deneyleri etik çerçeveyi yeniden şekillendiriyor.
Mevcut 5199 sayılı Kanun’un “kavalama, sterilizasyon, aşı ve serbest bırakma” (KSA) temelli yaklaşımı, belediyelerin bütçe yetersizliği, veteriner personel açığı ve denetim mekanizmasızlığı nedeniyle sokakta sürdürülemez bir döngüye girdi. Komisyondan geçen taslak, bu boşluğu doldurmak için üç ana direk üzerinde duruyor: Belediyelerin “barınak inşaatı ve işletme” yükümlülüğünün cezai yaptırımlarla donatılması, merkezi bütçeden “hayvan refahı payı” ayrılarak kavalama/sterilizasyon maliyetlerinin devletin karşılanması, ve kuduz/parazit kontrolü için merkezi bir veri tabanı (çip kayıt sistemi) entegrasyonu.
Komisyon raporunda, belediyelerin mevcut kaynaklarla bu yükümlülükleri yerine getiremeyeceği vurgulanarak, İdari Para Cezası (İPC) ve belediye başkanlarına yönelik işlem yapma yetkisi gibi mekanizmalar öngörülmüş. Hükümet tarafı, “yönetilebilir bir popülasyon kontrolü” hedefiyle 2028 sonuna kadar yılda en az 2 milyon sterilizasyon hedefi koyduğunu belirtti.
Muğla Dalaman’daki belediye barınağı, son 6 ayda kapasitesinin 300 üzerinde çalışması, gıda/hijyen yetersizliği ve ölüm oranındaki artış nedeniyle hayvan hakları federasyonları (HAYTAP, SHKD vb.) ve uluslararası örgütler (Eurogroup for Animals, WSPA) gündemine taşındı. Barınakta “hayvan sayısı 800’i bulurken personel sayısı tek basamakta kaldı” tespiti, belediyenin operasyonel çöküşünü somutladı.
Kriz, sadece yerel bir ihmal değil; Türkiye’nin AB uyum sürecindeki “Hayvan Refahı Strateji Belgesi” taahhütleriyle çeliştiği için diplomatik bir gerginlik konusuna dönüştü. Avrupa Komisyonu Türkiye Raporu taslaklarında, barınak standartlarının Yönerge 98/58/EC ve OIE (WOAH) kriterlerine uygunluğu konusunda “ciddi eksiklikler” notu düştü. Dalaman, kanun taslağındaki “merkezi denetim ve cezai yaptırım” maddelerinin test senaryosu oldu.
1 Ocak 2020’de Almanya Krefeld Hayvanat Bahçesi’nde Çinli mektuplar (sky lantern) kaynaklı yangın, 300’in üzerinde hayvanın ölümüne (insansı maymunlar, kuşlar, melez hayvanlar) yol açmıştı. Olay, Almanya’da hayvanat bahçeleri ve barınaklar için “Yangın Koruma Yönetmeliği”nin kökten revize edilmesini tetiklemiş; sprinkler sistemleri, yangın kapıları, acil tahliye rotaları ve 7/24 personel nöbeti zorunlu kılınmıştı.
Türkiye’de ise 2026 itibarıyla hâlâ birçok belediye barınağında ve özel hayvanat bahçelerinde yangın merdiveni, hidrant veya otomatik söndürme sistemi yok. Krefeld örneği, komisyon görüşmelerinde “barınak inşaat standardına yangın güvenliği maddesi eklensin” talep edilmesinin bilimsel ve hukuki dayanağı oldu. Uzmanlar, Dalaman gibi aşırı dolulukta yangın riskinin “kitle ölüm” potansiyeli taşıdığını kaydediyor.
Gündemin bilimsel boyutu iki eksende ilerliyor. Birincisi, uzay araştırmalarında hayvan kullanımının tarihi (Laika, 1957) ve güncel durumu. Uluslararası Uzay İstasyonu (ISS) üzerindeki son on yılda yapılan kemik erimesi, kas atrofisi ve radyasyon etkileri araştırmaları, fare ve balık modelleriyle yürütülüyor. NASA ve ESA, 2020’lerde “3R Prensipleri” (Replacement-Değiştirme, Reduction-Azaltma, Refinement-İyileştirme) kapsamında hayvan sayısını minimize edip, organ-on-chip (çip üzerinde organ) ve simülasyon modellerine yönelmeyi hızlandırdı. Türkiye Uzay Ajansı (TUA) iş birlikleri çerçevesinde bu standartları benimseme zorunluluğu taşıyor.
İkinci eksen, “uzun yaşamın sırrı” araştırmaları. ABD Ulusal Yaşlanma Enstitüsü (NIA) destekli “Köpek Yaşlanma Projesi” ve fare çalışmaları, rapamycin ve metabolik yolaklar üzerinden ömrü uzatma deneyleri yapıyor. Bu çalışmalar, hayvan refahı komiteleri (IACUC/Etik Kurullar) tarafından “fayda/zarar” dengesinin zorlandığı bir alanda. Türkiye’de TÜBİTAK ve üniversite etik kurulları, uluslararası dergilerin (Nature, Science) talep ettiği ARRIVE raporlama standartlarını tam uygulama sürecinde.
Tasarı Genel Kurul’da AK PARTI-MHP blok oy güvencesiyle geçecek olsa bile, uygulama aşamında üç kritik risk öne çıkıyor: Birinci, belediyelerin (özellikle küçük ölçekliler) barınak inşaatı için arazi bulamaması ve ihale süreçlerinin uzaması. İkinci, merkezi bütçeden ayrılacak “refah payı”nın 2027 Merkezi Bütçe’de net bir kalem olarak görünmemesi durumunda yasamanın “mütecaviz” kalması. Üçüncü, kavalama ekiplerinin veteriner hekim gözetimi olmadan saha çalışmasına devam etmesi halinde hayvan zulmü iddialarının artması ve kamuyu aydınlatma kanununa dayalı yeni dava açılmaları.
